بزرگترین و مخرب‌ترین انفجارهای تاریخ بشر: از فجایع طبیعی تا حوادث هسته‌ای

۱۰ – فاجعه تگزاس سیتی: بزرگترین حادثه صنعتی آمریکا

شرح حادثه و علل وقوع

در صبح روز ۱۶ آوریل سال ۱۹۴۷، یکی از مخرب‌ترین حوادث صنعتی در تاریخ ایالات متحده آمریکا رخ داد. کشتی باری SS Grandcamp که در اسکله‌ی بندر تگزاس سیتی پهلو گرفته بود، حامل محموله‌ای فوق‌العاده خطرناک متشکل از ۲۳۰۰ تن نیترات آمونیم بود.

نیترات آمونیم ماده‌ای شیمیایی است که در صنعت کشاورزی برای تولید کود و همچنین در ساخت مواد منفجره کاربرد دارد. این کشتی قرار بود این محموله را به اروپای جنگ‌زده برساند تا در بازسازی پس از جنگ جهانی دوم استفاده شود.

زنجیره انفجارهای مهیب

حوالی ساعت ۸ صبح، آتش‌سوزی کوچکی در عرشه کشتی آغاز شد که سریعاً به انبار محموله‌ها سرایت کرد. کارکنان بندر سعی کردند با استفاده از بخار و بستن دریچه‌ها آتش را مهار کنند، اما این تصمیم اشتباه باعث افزایش دما و فشار در انبار شد.

در ساعت ۹:۱۲ صبح، انفجار عظیمی رخ داد که نیروی آن معادل ۲.۷ تا ۳.۲ کیلوتن TNT بود. این انفجار آنقدر قدرتمند بود که:

• دو هواپیمای کوچک را که در آسمان در حال پرواز بودند منفجر کرد
• شیشه‌های ساختمان‌ها را در فاصله ۱۶۰ کیلومتری شکست
• لرزشی معادل زلزله‌ی شدید ایجاد کرد
• ستون آتش و دود را تا ارتفاع ۶۰۰ متری بالا فرستاد

واکنش زنجیره‌ای مرگبار

متأسفانه این تنها پایان فاجعه نبود. شعله‌ها و قطعات سوخته کشتی به اطراف پراکنده شدند و کشتی دیگری به نام SS High Flyer را که حامل ۱۰۰۰ تن نیترات آمونیم و گوگرد بود، آتش گرفت.

در ساعت ۱:۱۰ بامداد روز بعد، این کشتی نیز منفجر شد و انفجار دومی به وقوع پیوست. همچنین پالایشگاه‌های نفتی مونسانتو و رپابلیک اویل که در مجاورت بندر قرار داشتند، دچار آتش‌سوزی و انفجارهای متعدد شدند.

خسارات جانی و مالی

این سلسله انفجارها منجر به کشته شدن حدود ۵۸۱ نفر و زخمی شدن بیش از ۳۵۰۰ نفر شد. بیش از ۱۰۰ نفر از قربانیان آتش‌نشان‌های داوطلبی بودند که برای مهار آتش اولیه آمده بودند.

خسارات مالی معادل ۱۰۰ میلیون دلار (در سال ۱۹۴۷) برآورد شد که امروزه معادل بیش از یک میلیارد دلار است. بیش از ۱۰۰۰ ساختمان آسیب دید و صدها خانواده بی‌خانمان شدند. این فاجعه منجر به تغییرات گسترده در قوانین ایمنی حمل و نقل مواد خطرناک در ایالات متحده شد.

۹ – انفجار هالیفاکس: بزرگترین انفجار تصادفی تاریخ

زمینه تاریخی و شرایط جنگی

در پنجم دسامبر سال ۱۹۱۷، در اوج جنگ جهانی اول، بندر هالیفاکس در کانادا یکی از شلوغ‌ترین بنادر شمال آمریکا بود. این بندر نقطه‌ی عزیمت کشتی‌های حامل تجهیزات نظامی، مهمات و نیروهای نظامی به جبهه‌های جنگ در اروپا بود.

کشتی باری فرانسوی SS Mont-Blanc که تحت پرچم فرانسه فعالیت می‌کرد، حامل محموله‌ای فوق‌العاده خطرناک بود که شامل:

• ۲۳۰۰ تن اسید پیکریک (ماده منفجره)
• ۲۰۰ تن TNT
• ۱۰ تن پنبه‌ی تفنگی (بسیار قابل اشتعال)
• ۳۵ تن بنزین در بشکه‌های روی عرشه

تصادف مرگبار

صبح همان روز، هنگام ورود به بندر، کشتی Mont-Blanc با کشتی بلژیکی SS Imo که با سرعت زیاد در حال خروج از بندر بود، برخورد کرد. این تصادف به ظاهر جزئی، جرقه‌ای ایجاد کرد که بشکه‌های بنزین روی عرشه را آتش گرفت.

خدمه کشتی که از خطر محموله آگاه بودند، فوراً کشتی را ترک کردند و به ساحل فرار کردند. آنها سعی کردند به مردم هشدار دهند، اما به دلیل مشکلات زبانی و شرایط جنگی، هیچ کس خطر را جدی نگرفت. کشتی آتش‌گرفته به سمت اسکله رانده شد و مردم شهر کنجکاو به تماشای آن آمدند.

انفجار تاریخی

در ساعت ۹:۰۴ صبح، انفجاری به قدرت تقریباً ۲.۹ کیلوتن TNT رخ داد که تا آن زمان بزرگترین انفجار به دست انسان در تاریخ بود (این رکورد تا زمان بمب اتمی هیروشیما در سال ۱۹۴۵ باقی ماند).

پیامدهای فوری انفجار:

• یک ستون آتش و دود به ارتفاع ۶۱۰۰ متر بالا رفت
• موج انفجار ساختمان‌ها را در شعاع ۲ کیلومتری کاملاً ویران کرد
• ابر قارچ‌مانند عظیمی تشکیل شد که از فاصله‌ی ۱۰۰ کیلومتری قابل رؤیت بود
• شیشه‌های پنجره‌ها در فاصله‌ی ۸۰ کیلومتری شکستند
• لرزش زمین در فاصله‌ی صدها کیلومتری احساس شد

سونامی مخرب

یکی از پیامدهای کمتر شناخته‌شده این انفجار، ایجاد سونامی ۱۸ متری بود که بخش‌های ساحلی شهر را در نوردید. این موج عظیم کشتی‌های لنگرانداخته در بندر را به خشکی کشاند و خسارات سنگینی به زیرساخت‌های ساحلی وارد کرد.

آمار دقیق قربانیان

این فاجعه یکی از مرگبارترین حوادث در تاریخ کانادا بود:

• حدود ۲۰۰۰ نفر فوری کشته شدند
• ۹۰۰۰ نفر زخمی شدند
• حدود ۶۰۰۰ نفر بینایی خود را از دست دادند یا آسیب دیدند (بیشتر به دلیل شیشه‌های شکسته)
• ۲۵۰۰۰ نفر بی‌خانمان شدند
• ۱۲۰۰۰ ساختمان آسیب دید یا کاملاً ویران شد

کولاک مرگبار

وضعیت بدتر شد زمانی که شب همان روز کولاک شدیدی شهر را فرا گرفت. این طوفان برف امداد‌رسانی را بسیار دشوار کرد و بسیاری از زخمی‌ها و گرفتارها را در معرض خطر سرمازدگی قرار داد.

این انفجار تا به امروز بزرگترین انفجار تصادفی انسان در تاریخ باقی مانده و یادآور اهمیت رعایت استانداردهای ایمنی در حمل و نقل مواد خطرناک است.

۸ – فاجعه چرنوبیل: بدترین حادثه هسته‌ای تاریخ

زمینه و شرایط قبل از حادثه

در ۲۶ آوریل سال ۱۹۸۶، نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در شمال اوکراین (که در آن زمان بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود) صحنه‌ی بدترین حادثه هسته‌ای تاریخ بشر شد. این نیروگاه شامل چهار راکتور هسته‌ای از نوع RBMK بود که برای تولید برق استفاده می‌شدند.

راکتور شماره ۴ که در تاریخ ۲۰ دسامبر ۱۹۸۳ راه‌اندازی شده بود، قرار بود شب ۲۵ آوریل برای تعمیرات معمول خاموش شود. مهندسان تصمیم گرفتند در این فرصت، آزمایشی برای بررسی سیستم‌های ایمنی انجام دهند.

زنجیره اشتباهات انسانی

آنچه به فاجعه منجر شد، ترکیب مرگباری از نقص طراحی راکتور و اشتباهات متعدد اپراتورها بود:

• غیرفعال کردن سیستم‌های ایمنی اضطراری
• کاهش بیش از حد توان راکتور
• نادیده گرفتن هشدارهای سیستم
• عدم رعایت پروتکل‌های ایمنی

لحظه انفجار و پیامدهای فوری

در ساعت ۱:۲۳:۴۵ بامداد روز ۲۶ آوریل، واکنش زنجیره‌ای کنترل‌نشدنی در راکتور آغاز شد. دمای راکتور به سرعت افزایش یافت و منجر به دو انفجار متوالی شد:

انفجار اول: بر اثر تولید بخار شدید رخ داد و سرپوش فولادی ۲۰۰۰ تنی راکتور را مانند درپوش قوطی به هوا پرتاب کرد.

انفجار دوم: چند ثانیه بعد، واکنش شیمیایی هیدروژن و اکسیژن انفجار بزرگ‌تری ایجاد کرد که قلب راکتور را کاملاً در معرض هوا قرار داد.

آلودگی رادیواکتیو بی‌سابقه

میزان آلودگی رادیواکتیو آزاد شده در این حادثه ۴۰۰ برابر بیشتر از بمب اتمی هیروشیما بود. مواد رادیواکتیو به صورت ابرهای سمی در آسمان پخش شدند و به مناطق وسیعی رسیدند:

• ۵۰ تا ۱۸۵ میلیون کوری ید-۱۳۱ (۷۰ برابر هیروشیما)
• سزیم-۱۳۷ که تا ۳۰ سال در محیط باقی می‌ماند
• استرانسیوم-۹۰ و پلوتونیوم-۲۳۹

قربانیان مستقیم و غیرمستقیم

در شب اول حادثه، ۳۱ نفر از کارکنان نیروگاه و آتش‌نشانان که برای مهار آتش آمده بودند، بر اثر دوز بالای تشعشع جان باختند. این افراد بدون تجهیزات حفاظتی مناسب و بدون آگاهی از میزان واقعی خطر، به قلب راکتور آتش‌گرفته نزدیک شدند.

پیامدهای طولانی‌مدت:

• تا سال ۲۰۰۶، حدود ۶۵ نفر به طور مستقیم بر اثر تشعشع فوت کردند
• ۴۰۰۰ مورد سرطان تیروئید در کودکان و نوجوانان منطقه
• افزایش موارد سرطان خون و سایر سرطان‌ها
• مشکلات روانی و اجتماعی در میان ۶ میلیون نفر ساکن مناطق آلوده

عملیات پاکسازی قهرمانانه

بیش از ۶۰۰۰۰۰ نفر که به عنوان "لیکویداتورها" (پاک‌کنندگان) شناخته می‌شوند، در عملیات پاکسازی و ساخت پوشش محافظ روی راکتور شرکت کردند. این افراد با ریسک بالای تشعشع، نخاله‌های رادیواکتیو را جمع‌آوری کردند و سرکوفاگ (تابوت بتنی) عظیمی بر روی راکتور ساختند.

سانسور اطلاعات

دولت شوروی در ابتدا سعی کرد حادثه را پنهان کند و تا ۳۶ ساعت بعد از انفجار، هیچ اطلاعاتی به مردم داده نشد. تخلیه شهر پریپیات (۴۹۰۰۰ نفر جمعیت) تا ۳۶ ساعت بعد آغاز نشد. حتی پس از آن نیز، اطلاعات ناقص و نادرست ارائه شد.

مقامات شوروی حد مجاز تشعشع قابل تحمل برای انسان را ۵ برابر بیشتر از واقعیت اعلام کردند تا خسارات کمتر به نظر برسند. این تحریف اطلاعات منجر به قرار گرفتن میلیون‌ها نفر در معرض تشعشع بیشتر شد.

گستره آلودگی جهانی

ابرهای رادیواکتیو در طی روزهای بعد به سراسر اروپا و حتی بخش‌هایی از آسیا رسیدند:

• ۷۷٪ آلودگی به بلاروس رسید
• اوکراین و روسیه به شدت آلوده شدند
• کشورهای اسکاندیناوی، لهستان، و آلمان شرقی تحت تأثیر قرار گرفتند
• حتی در نیمکره جنوبی ردپای رادیواکتیو شناسایی شد

منطقه طرد شده و پیامدهای زیست‌محیطی

منطقه‌ای به شعاع ۳۰ کیلومتری به عنوان "منطقه طرد شده" اعلام شد و ۱۱۶۰۰۰ نفر از آنجا تخلیه شدند. این منطقه تا حدود ۲۰۰۰۰ سال آینده برای سکونت انسان مناسب نخواهد بود.

با این حال، طبیعت به شکل شگفت‌انگیزی بازگشته است. در غیاب انسان، حیات وحش منطقه رونق گرفته، اما بسیاری از حیوانات دچار جهش‌های ژنتیکی و ناهنجاری‌های مختلف شده‌اند.

درس‌های آموخته شده

فاجعه چرنوبیل منجر به تغییرات اساسی در صنعت هسته‌ای جهان شد:

• بهبود استانداردهای ایمنی بین‌المللی
• افزایش شفافیت در گزارش‌دهی حوادث هسته‌ای
• طراحی راکتورهای امن‌تر
• آموزش بهتر اپراتورها
• تأسیس سازمان‌های نظارتی مستقل

در سال ۲۰۱۶، یعنی ۳۰ سال پس از حادثه، یک پوشش فولادی جدید به نام "پوشش محافظ جدید" (New Safe Confinement) با وزن ۳۶۰۰۰ تن بر روی راکتور نصب شد تا جایگزین سرکوفاگ قدیمی شود. این سازه عظیم که ۲.۱ میلیارد یورو هزینه داشت، قرار است تا ۱۰۰ سال آینده از انتشار مواد رادیواکتیو جلوگیری کند.

چرنوبیل نمادی از خطرات فناوری هسته‌ای بدون نظارت مناسب و همچنین یادآوری اهمیت شفافیت و مسئولیت‌پذیری در مدیریت انرژی هسته‌ای است.